-= Predgovor - Rečnik savremene srpske geografske terminologije =-

Predgovor

Rječnik geografske terminologije je namijenjen širokom krugu korisnika (čitalaca), kao što su, na primjer, geografi – stručnjaci u raznim geografskim disciplinama, naučnici i stručnjaci u drugim oblastima, nastavnici, studenti, učenici i svi oni kojima su potrebne informacije o značenju pojedinih geografskih termina.

Pored primarne funkcije da služi kao izvor informacija o sadržaju geografskih pojmova i terminima kojima se ti pojmovi označavaju, Rječnik ima zadatak da pruži što vjerniju sliku o stanju naše savremene geografske naučne terminologije. Za ostvarenje ovog cilja smatrali smo da je najprikladniji informativni, opisni, abecedni terminološki rječnik. Obuhvaćeno je oko 3 500 geografskih pojmova sa odgovarajućim definicijama, s tim da se za priličan broj nocija upotrebljavaju po dvije pa čak i više terminoloških etiketa.

Donec dignissim. Vestibulum sed dolor ut pede ultricies placerat. Nulla pharetra. Nullam at lorem a orci luctus ultrices. Donec sed tortor a ipsum blandit interdum. Donec sapien turpis, viverra id, iaculis eget, posuere id, nisl. Aliquam hendrerit turpis ac tellus. Aenean magna. Quisque in tellus ac nisl rutrum ullamcorper. Maecenas consectetur. In ut nisi. Morbi ultricies venenatis dui. Sed hendrerit tempor justo. In hac habitasse platea dictumst.

Principi i način prikupljanja i obrade terminološke građe prilagođeni su namjeri autora i nastojanju da u Rječniku pruži što objektivnije i potpunije informacije o našem savremenom geografskom pojmovno-terminološkom sistemu.

Kao osnov za izradu Rječnika i izvor za prikupljanje građe (termini i definicije), na prvom mjestu poslužili su geografski radovi i uxbenička literatura u okviru savremenih programa za osnovnu, srednju i univerzitetsku nastavu geografije na našem jezičkom prostoru. Pri tom se pod geografskim radovima podrazumijeva vrlo širok izbor, od članaka u časopisima, uxbenika geografije do posebnih studija, monografija, leksikona, rječnika i sl. (v. popis ekscerpiranih i konsultovanih izvora).

U obradi terminološke građe ograničili smo se samo na savremene geografske naučne termine sa našeg jezičkog prostora.

Određivanje da li su termini i terminologija savremeni ili nisu vezano je za dva osnovna kriterija: 1. da li pojam-termin zadovoljava shvatanja savremene geografske nauke, tj. je li termin tačan i precizan i da li se u savremenoj nauci upotrebljava (posljednjih 20-tak godina); 2. da li je termin nađen u istraživanom korpusu kojim je predstavljena naša savremena geografska terminologija. U skladu s tim je i postupak da u definicijama pojmova nisu sistematski navođeni podaci o eventualnoj evoluciji pojma i istorijata termina, nego se fiksira savremeno značenje pojma, koje se danas u geografskoj nauci podrazumijeva. međutim, izraz savremena terminologija treba uslovno shvatiti zbog činjenice da se svaka nauka, pa i geografska, neprekidno usavršava, njena terminologija usklađuje sa novim saznanjima.

Rječnikom, takođe nije obuhvaćena, inače veoma razvijena, naša narodna geografska terminologija nego samo naučna, bez obzira na to kakav je njihov međusobni odnos i moguće podudarnosti.

Nakon popisa geografskih termina i definicija obrada građe tekla je u dva smjera, stručnom geografskom, koji podrazumijeva uređivanje i racionalizaciju pojmovnog sistema, i lingvističko-terminološkom, koji znači uređivanje terminološkog sistema. Razumije se, da ovi poslovi nisu tekli odvojeno i nezavisno, ali i jedan i drugi su na različite načine bili ograničeni i uslovljeni. Naime, iako bi za uređivanje terminologije bio primjereniji tzv. sistematski terminološki rječnik nego azbučni, za kakav smo se mi odlučili, uslovi pod kojima je Rječnik rađen u krajnjoj liniji odredili su karakter i vrstu Rječnika.

Međutim, pokušalo se da i u okviru azbučnog rječnika bude ostvarena izvjesna sistematizacija i klasifikacija pojmova, oslanjanjem na kriterije koje pruža geografska nauka i terminološka leksikografija. tako se, na primer, u mnogim odrednicama, u tzv. komentaru koji dolazi iza definicije pojma daju raznovrsne informacije, kao što su veze i odnosi tog pojma ili termina sa drugim pojmovima i terminima, prisustvo tendencije sužavanja ili proširivanja značenja termina, podaci o promjenama u značenju, zastarjelosti, lokalnosti ili jezičkoj nepravilnosti nekih termina i sl.

Kao što je već napomenuto, u prezentovanju geografskog terminološkog sistema isključeno je lingvističko vrednovanje termina, jer za taj posao nedostaju bitni preduslovi, među kojima je najznačajniji nedostatak moderne, elastičnostabilne i opšteprihvaćene jezičke norme, oslonjene na jasno utvrđene principe jezičke politike. Bez ovih osnovnih uslova ne može se zamisliti standardizacija bilo koje terminologije.

U skladu s takvim shvatanjima, termini i terminološki likovi u Rječniku predstavljeni su neutralno i ravnopravno, a raspored rječničkih odrednica uslovljen je azbučnim redom.

Osnovne odrednice strukturirane su na slijedeći način. One sadrže termin, a u slučaju da postoje dva ili više termina za označavanje jednog te istog pojma, svi termini se navode naporedno, tj. azbučnim redom. na primer: BRANA – ZAGAT – NASIP – USTAVA...

Uz termine koji potiču iz drugih jezika u zagradi se samo skraćenicom upućuje na jezik iz kojeg su preuzeti ili se navode podaci kako je termin nastao. na primjer, KONCERN (engl.)...

Grafička rješenja imaju slijedeću informativnu vrijednost: Kosom crtom (/) označavaju se glasovne i obličke varijacije jednog termina. Na primjer, KARST / KRAS / KRŠ... i sl. Pored kose crte, obličke varijacije se označavaju i zagradama kao u primjerima: KAMBRIJ(UM), KLIMA(T)... i sl.

Leksičke razlike obilježene su crtom u ravni (–), na primjer: ZAVRŠNA MORENA – FRONTALNA MORENA – ČEONA MORENA...

Istoznačni termini koji slijede iza prvog termina u okviru osnovne odrednice (npr. FRONTALNA MORENA, ČEONA MORENA) obrađuju se u Rječniku i u okviru tzv. kontrolne odrednice, na mjestima koja su u Rječniku određena azbučnim redom, sa upućivanjem (v.) na osnovnu odrednicu. Pri tom oznaka (v.) nema karakter vrednovanja termina nego je samo rezultat određene strukture Rječnika i primjenjuje se na sve vrste terminoloških višestrukosti, bez obzira da li se ostvaruju na fonetsko-morfološkom, sintaksičkom ili leksičkom nivou.

Radi pojednostavljenja i da se izbjegnu nepotrebna ponavljanja i upućivanja, kontrolna odrednica nije formirana ako bi po azbučnom redu došla neposredno iza osnovne odrednice i u slučaju ako se terminološke varijacije ispoljavaju tek na kraju ili iza osnovnog (korijenskog dijela termina), odnosno prvog dijela termina ako je on složenica ili je sastavljen od više riječi. Iza toga slijedi da će, na primjer, u istoznačnom terminološkom nizu KARST / KRAS/KRŠ biti formirana kontrolna odrednica za termine KRAS i KRŠ (sa upućivanjem na KARST), a za odrednice tipa DILUVIJ(UM) i sl. neće.

Razumljivo, formirane su kontrolne odrednice za sve terminološke varijacije koje se javljaju u okviru različitih slova. Na primjer: MERILO / RAZMER(A) i sl.

U pedesetak primjera se u navođenju istoznačnih termina odstupilo od azbučnog reda, jer su neki termini, po stručnim geografskim kriterijima, dobili prvo mjesto u okviru osnovne odrednie. Na primjer, sljedeće odrednice: PODZOL – PEPELjUŠA; KATUN – BAČIJA / BAČILO; POTAJNICE – INTERMITENTNI IZVORI; TROMBA – MORSKA PIJAVICA; POL SVIJETA – NEBESKI POL; RAZUĐENOST – RAZVEDENOST OBALE – OBALSKA RAZGRANA i sl.

Definicije koje se nalaze uz osnovne odrednice nisu ujednačene po obimu koji nije uslovljen značajem pojma koji se definiše. Pored osnovnog dijela Rječnika koji sačinjavaju osnovne i kontrolne jedinice, kao dodatak kojim se željela postići veća informativnost Rječnika i olakšati služenje njime, izrađen je azbučni indeks termina i svih terminoloških likova sadržanih u Rječniku, bez obzira na to da li su oni upotrebljeni u osnovnoj ili kontrolnoj odrednici, u definiciji ili komentaru. Uz termine koji su zabilježeni samo u definiciji ili komentaru upućuje se na osnovnu odrednicu u okviru koje se mogu naći podaci o tom terminu. Na primjer: GAJNjAČE, v. SMEĐA ŠUMSKA TLA; POLARNI VAZDUH, v. ARKTIČKI VAZDUH; PONIKVICA, v. PONORNICA; GOMILASTO-KIŠNI OBLACI, v. KUMULONIMBUSI i sl.

Dajući na uvid i služenje javnosti Rječnik, autor je svjestan njegovih mogućih ograničenja i manjkavosti. Na primjer, da bi se izbjeglo preveliko opterećenje Rječnika, prezentovani su samo ekavski likovi termina, nisu posebno navođeni podaci o izvorima u kojima je termin potvrđen, izostavljene su ilustracije upotrebe termina u kontekstu i sl.

I pored ovih i, vjerovatnih, drugih slabosti, autor se nada da će Rječnik popuniti postojeću prazninu u radovima ove vrste te odgovoriti svojoj osnovnoj namjeni kao izvor informacija o pojmovima i terminima savremene srpske geografke naučne terminologije. Nadamo se, takođe, da bi, popisana, opisana i, u određenoj mjeri uređena geografska terminologija, koja je prezentovana u Rječniku, mogla, ponuđenim sistematskim rješenjima olakšati nastavno-naučnu komunikaciju te doprinijeti rješavanju terminološke problematike, ne samo u geografskoj nauci, već i u ostalim naučnim i stručnim djelatnostima.

Sarajevo, 1991. godine

Uvod

Geografija je nauka o geografskoj sredini kao globalnom geosistemu, geosistemima nižeg hijerarhijskog ranga, o njihovim elementima, objektima, procesima, međusobno povezanim i uslovljenim.

Geografija predstavlja jedinstven sistem prirodnih i društvenih nauka koje proučavaju Zemlju kao cjelinu, pojedine elemente (faktore) geoprostora, geografske regije i druge jedinice teritorijalne diferencijacije geografske sredine i dr.

Pojmovno-terminološki sistem geografije odražava takvu njenu strukturu, nastavši i razvijajući se uporedo sa njom, kao njen nedjeljivi deo.

Kao i u drugim fundamentalnim naukama, i u geografiji se naučni aparat neprestano obogaćuje novim pojmovima, teorijama, hopotezama, koncepcijama i, saglasno tome, u njoj se javljaju novi termini i nova objašnjenja. čini se da je za savremeni trenutak razvoja geografske nauke karakteristično brzo obogaćivanje njene terminologije, koje nije uvijek praćeno blagovremenim i meritornim sankcionisanjem pojedinih među terminima - umjesto toga, vidljivo je odsustvo neophodnih konvencija i više-manje stihijan razvoj geografske naučne terminologije.

Neka specifična obilježja pojmovno-terminološkog sistema geografije proističu iz okolnosti da je geografija najtješnje povezana s brojnim prirodnim i društvenim naukama, kako razmjenom pojmova, ideja, metoda, tako i razmjenom termina, što se može tretirati i kao posljedica sve veće integracije nauke uopšte, iz koje proističe i veliki broj interdisciplinarnih i opštenaučnih pojmova i termina.

Pojačavanje integrativnih procesa (pri diferencijaciji nauka koja se nastavlja) dovelo je do pojave brojnih graničnih nauka, u kojima se terminologija dviju ili više nauka tijesno međusobno prepliću (matematička geografija na razmeđi astronomije i geografije, geohemija na razmeđi geografije i hemije, geografija tla na razmeđi geografije i pedologije, demogeografija između demografije i geografije, turistička geografija između turizmologije i geografije), a takođe do prerastanja nekih naučnih pravaca i pristupa u posebne discipline, npr., u slučaju istorijske geografije, rekreativne geografije itd.

U vezi s tim javlja se i pitanje teškoća pa i nemogućnosti preciznijeg razganičavanja istraživačkih domena na relaciji geografske nauke – neke druge nauke, što se posebno odnosi na društvenogeografske discipline. Društvena geografija sjedinjuje u sebi elemente geografije, ekonomike, sociologije, čak se može govoriti o intenziviranju procesa sociologizacije, ekonomizacije, demografizacije geografije uopšte, što je dalo povoda za konstataciju da je društvenu geografiju moguće uvrštavati ne samo u sistem geografske nauke, nego i u sistem socijalno-ekonomskih nauka uopšte (Alev, 1983).

Uostalom, svaku nauku je moguće uvrstiti u svaki onaj sistem kome pripada nekim od svojih istraživačkih aspekata, zbog čega svako nastojanje da se određena nauka striktno svrstava samo u određeni sistem nauka ima nužno dogmatski karakter. To, naravno, ne znači odricanje potrebe da se, u mjeri u kojoj je to moguće, razgraniče istaživački domeni pojedinih nauka, što nalažu, pored teoretskih, i praktične potrebe naučnoistraživačkog rada.

U Rječniku su registrovani i definisani pojmovi iz opšte geografije i analitičkih disciplina, fizičkogeografskih i društvenogeografskih (geomorfologije, hidrogeografije, klimatologije, biogeografije, geografije tla, demogeografije, socijalne geografije, ekonomske geografije, političke geografije, urbane geografije i dr.), uz nastojanje da termini raznih disciplina budu što je moguće ravnomjernije (što ne znači i proporcionalno) zastupljeni. Proporcionalna zastupljenost termina iz raznih područja geografije nije moguća, prije svega, zbog toga što se sve geografske nauke, odnosno njihovi pojmovno-terminološki sistemi, kao i pojmovno-terminološki intersistemi, nisu razvijali jednako dugo niti s jednakim intenzitetom. Neke, uslovno rečeno, tradicionalne geografske discipline imaju razvijeniju i bogatiju terminologiju (geomorfologija, klimatologija, hidrografija i dr.) u odnosu na takve kao što su geohemija, geoekologija, teoretska geografija, rekreativna geografija i dr. česti terminološki nesporazumi, nedoumice i problemi karakteristični su, međutim, i za jedne i za druge. `

Iz srodnih i graničnih nauka u Rječnik su uneseni termini koji se aktivno koriste u geografskim radovima, bez kojih neki geografski opisi i objašnjenja praktično ne bi bili mogući - radi se o terminima, odnosno pojmovima, koji se semantički ukrštaju s geografskim pojmovima u užem smislu. Ukršteni su, tako, neki pojmovi iz geologije, demografije, sociologije, ekonomike. Kriterij geografičnosti takvih pojmova bio je mogućnost njihovog podvođenja pod prostorni (tačnije geoprostorni) aspekt.

Nastojalo se da definicije pojmova – termina budu što kraće, s tim što obim odrednica nema veze sa značajem termina – pojam značaja pri tome je veoma relativan. Obimniji su, obično, oni tekstovi koji se odnose na slučajeve kada u kraćem obliku nije bilo moguće iznijeti sva bitna svojstva fenomena na koji se tumačenje odnosi (npr., definicije geografskih pojaseva, prirodni hzona i dr.).

Uz geografske i njima srodne objekte, pojave, procese, definisane su i neke teorije, zakonitosti, metode, radne tehnike, instrumenti.

Neke definicije preuzete su iz korišćenih izvora, ali većinu njih dali su sami autori.